Podstawowe informacje i podstawa prawna
Europejskie Ugrupowanie Współpracy Terytorialnej (EUWT) jest nowym instrumentem prawnym wprowadzonym przez prawo wspólnotowe, pozwalającym na tworzenie sformalizowanych grup współpracy przez podmioty publiczne z różnych państw członkowskich.

Podstawą prawną dla EUWT jest rozporządzenie (WE) nr 1082/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie europejskiego ugrupowania współpracy terytorialnej. Wprawdzie rozporządzenie ma charakter aktu wiążącego i bezpośrednio obowiązującego, jednak jego art. 16 wprowadza obowiązek ustanowienia przez państwa członkowskie przepisów, które zapewnią skuteczne stosowanie tej regulacji wspólnotowej. W tym celu na gruncie prawa polskiego przygotowywana jest ustawa o europejskim ugrupowaniu współpracy terytorialnej.


Cel wprowadzenia EUWT
Dotychczasowe doświadczenia w stosowaniu istniejących instrumentów współpracy terytorialnej wykazały, że państwa członkowskie, a w szczególności władze regionalne i lokalne, zmagają się z szeregiem trudności, będących efektem zróżnicowanych systemów prawnych funkcjonujących w poszczególnych państwach członkowskich.

Europejskie Ugrupowania Współpracy Terytorialnej mają na celu zmniejszenie tych trudności, a w efekcie ułatwienie i wzmocnienie działań w zakresie współpracy transgranicznej, transnarodowej i międzyregionalnej.

Zastosowanie tego instrumentu prawnego ma doprowadzić do osiągnięcia długoterminowych i strategicznych celów spójności społecznej i gospodarczej, o których mowa w art. 159 akapit trzeci Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (WE).


Charakterystyka EUWT
Tworzone na podstawie przepisów rozporządzenia 1082/2006 EUWT wyposażone jest w osobowość prawną, a w konsekwencji również w pełną zdolność do czynności prawnych w rozumieniu poszczególnych systemów prawa krajowego. W szczególności oznacza to, że EUWT mogą nabywać i zbywać ruchomości i nieruchomości, a nadto przysługuje im możliwość zatrudniania pracowników i występowania jako strona w postępowaniu sądowym.


Zadania realizowane przez EUWT
EUWT wykonuje zadania powierzone mu przez członków, które nakierowane są na ułatwianie i upowszechnianie współpracy terytorialnej w celu osiągnięcia spójności społecznej i gospodarczej na obszarach, gdzie prowadzona jest współpraca.

EUWT ma stanowić instrument wielopłaszczyznowego rozwoju sfery publicznej dla obszarów oddzielonych granicą państwową. Współpraca ta ma mieć charakter zinstytucjonalizowany, co zostało zagwarantowane poprzez możliwość nadawania EUWT osobowości prawnej.

Wyróżnia się cztery typy zadań, która mogą być realizowane przez EUWT:

• W celu realizacji programów w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej (EWT) (np. EUWT jako Instytucja Zarządzająca i/lub Wspólny Sekretariat Techniczny dla programów EWT);
• W celu realizacji projektów EWT współfinansowanych ze środków funduszy strukturalnych (np. projekty transgraniczne/transnarodowe/międzyregionalne);
• W celu podjęcia innych form współpracy terytorialnej poza systemem finansowania przez WE;
• W celu realizacji innych przedsięwzięć finansowanych przez WE dotyczących współpracy terytorialnej.

Należy podkreślić, że współpracujące podmioty mogą jedynie podejmować działania należące do zadań i kompetencji wyznaczonych im przez prawo krajowe.

Spod działalności EUWT wyłącza się natomiast zadania polegające na ochronie ogólnych interesów państwa lub ochronie ogólnych interesów innych organów publicznych. Rozporządzenie wymienia w szczególności uprawnienia policyjne i regulacyjne, a także wymiar sprawiedliwości i politykę zagraniczną. Warto dodać, że – w zależności od ilości podejmowanych zadań – EUWT może przybrać charakter monofunkcjonalny (w celu wykonania konkretnego zadania/realizacji projektu) lub multifunkcjonalny (w celu wykonania szeregu zadań/projektów).


Skład EUWT
Członkowie ugrupowania muszą wywodzić się z co najmniej dwóch państw członkowskich, a nadto należeć do jednej z następujących kategorii podmiotów:

a) państwa członkowskie;
b) władze regionalne;
c) władze lokalne;
d) podmioty prawa publicznego w rozumieniu art. 1 ust. 9 akapit drugi dyrektywy 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r., tzn. podmioty:
1. ustanowione w szczególnym celu zaspokajania potrzeb w interesie ogólnym, które nie mają charakteru przemysłowego ani handlowego;
2. posiadające osobowość prawną;
3. finansowane w przeważającej części przez państwo, jednostki samorządu terytorialnego lub inne podmioty prawa publicznego; albo takie, których zarząd podlega nadzorowi ze strony tych podmiotów; albo takie, w których ponad połowa członków organu administrującego, zarządzającego lub nadzorczego została wyznaczona przez państwo, jednostki samorządu terytorialnego lub inne podmioty prawa publicznego.

Istnieje również możliwość podjęcia współpracy w ramach EUWT przez podmioty pochodzące z państw nie należących do Unii Europejskiej pod warunkiem, że pozwalają na to systemy prawne tych państw lub umowy międzynarodowe zawarte pomiędzy państwami członkowskimi a państwami trzecimi.


Rola państw członkowskich w ustanowieniu EUWT
Współudział państw członkowskich i jednostek samorządu terytorialnego przy tworzeniu EUWT stanowi precedens wprowadzony przez nową regulację wspólnotową. Należy podkreślić, że przepisy rozporządzenia nr 1082/2006 wyróżniają trzy zadania, jakie spełnić może państwo członkowskie w procesie tworzenia EUWT:

• Ustanowienie organu odpowiedzialnego za wydanie zgody na uczestnictwo podmiotu krajowego w EUWT;
• Ustanowienie organu odpowiedzialnego za kontrolę wydatkowania środków publicznych przez EUWT zarejestrowane w danym państwie członkowskim;
• Możliwość przystąpienia do EUWT.

Ustanowienie EUWT
Przystąpienie do EUWT ma charakter dobrowolny i następuje z inicjatywy przyszłych członków danego ugrupowania.

Podmioty tworzące EUWT zobowiązane są w pierwszej kolejności do podpisania konwencji, zawierającej istotne warunki podejmowanej współpracy. Na jej podstawie przyjmuje się następnie statut, który ma na celu rozszerzenie postanowień konwencji poprzez ustanowienie własnych organów, a także zasad dotyczących budżetu i ponoszenia odpowiedzialności finansowej EUWT.

Kolejnym etapem procedury utworzenia EUWT jest powiadomienie państw członkowskich, gdzie mają siedzibę przyszli członkowie, o woli uczestnictwa w ugrupowaniu, co wiąże się z przedstawieniem proponowanej konwencji i statutu. W konsekwencji państwo członkowskie wydaje w terminie trzech miesięcy zgodę na uczestnictwo przyszłego członka w EUWT. W przypadku nieudzielania zgody, po stronie państwa członkowskiego istnieje obowiązek uzasadnienia podjętej decyzji.

EUWT uzyskuje osobowość prawną w dniu rejestracji lub publikacji statutu zgodnie z prawem krajowym państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba statutowa danego ugrupowania.

Utworzone w ten sposób ugrupowanie funkcjonuje w oparciu o przepisy:

• rozporządzenia nr 1082/2006;
• prawa państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba statutowa EUWT – w przypadku spraw nieuregulowanych rozporządzeniem lub uregulowanych nim tylko częściowo;
• konwencji i statutu – w przypadkach wyraźnie określonych rozporządzeniem.

Odpowiedzialność finansowa za zobowiązania EUWT
Co do zasady EUWT samo odpowiada za swoje zobowiązania. Członkowie ugrupowania ponoszą jednak odpowiedzialność finansową w zakresie, w jakim aktywa EUWT nie są wystarczające do pokrycia istniejących zobowiązań.


EUWT a inne instrumenty współpracy terytorialnej
Istotne znaczenie ma fakt, że utworzenie ugrupowania stanowi kosztowne i czasochłonne przedsięwzięcie, wymagające sporych nakładów pracy. Tymczasem w wielu przypadkach współpraca terytorialna pomiędzy dwoma podmiotami ogranicza się do wymiany doświadczeń i innych, luźnych, form kooperacji. W takich sytuacjach bardziej stosowną formą współpracy dla wielu podmiotów wydaje się być porozumienie lub umowa partnerska. W niektórych państwach członkowskich podobne formy współpracy funkcjonują w oparciu o istniejące umowy międzypaństwowe. Należy podkreślić, że EUWT ma omawiane porozumienia uzupełnić, a nie zastąpić. W pozostałych państwach członkowskich EUWT stanowi pierwszy i jedyny instrument sformalizowanej współpracy terytorialnej.


Co powinny zawierać przepisy krajowe?
Jak wyżej wspomniano, rozporządzenie nr 1082/2006 wprowadza obowiązek ustanowienia przez państwa członkowskie aktów normatywnych, które zapewnią skuteczne stosowanie regulacji dotyczącej EUWT. Zasadniczo należy podkreślić, że przepisy krajowe powinny regulować kwestie, które w rozporządzeniu nie zostały rozstrzygnięte.


Przygotowywana w Polsce ustawa o EUWT będzie regulowała następujące kwestie:

• organu/ów właściwego do wydawania zgody na przystępowanie instytucji z danego państwa do EUWT,
• zasad rejestracji ugrupowania lub publikacji statutu w celu uzyskania osobowości prawnej,
• zasad przeprowadzania przez państwo członkowskie kontroli zarządzania funduszami publicznymi,
• zasad sporządzania sprawozdań finansowych oraz przeprowadzania audytu i publikacji sprawozdań,
• procedur dotyczących likwidacji, upadłości, zaprzestania płatności,
• organu/ów właściwego do wydawania zakazu prowadzenia przez ugrupowanie działalności lub nakazujących wystąpienie z EUWT w wypadku naruszenia przepisów państwa członkowskiego dotyczących porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego, zdrowia publicznego, moralności publicznej lub prowadzenia działalności naruszającej interes publiczny państwa członkowskiego,
• zasad rozwiązania EUWT na wniosek jakiegokolwiek właściwego organu posiadającego uzasadniony interes, w przypadku gdy ugrupowanie nie spełnia ustanowionych wymogów lub działa poza zakresem powierzonych działań.